ŞEYH İBRAHİM SAFEVÎ DÖNEMİNDE ERDEBİL TEKKESİ

  • Namıg Musali Kastamonu Üniversitesi
Anahtar Kelimeler: Erdebil, Tekke, Şeyh İbrahim, Safevîler

Özet

Gerek Azerbaycan ve Anadolu Türkleri üzerindeki derin etkileri, gerekse de Yakın ve Orta Doğu’nun politik, sosyal ve kültürel hayatında üstlendiği mühim roller göz önünde bulundurulduğu zaman Erdebil Tekkesi’nin Türk-İslâm tarihinde özel bir yere sahip olduğu görülmektedir. XV. yüzyılın ikinci çeyreğinde bu tekkenin başında bulunan Şeyh İbrahim’in mürşidlik yaptığı yıllar, tarikat içindeki radikal değişim ve ayrışma sürecine öncülük yapmış olan çok kritik bir döneme denk gelmiştir. Sözünü ettiğimiz tarikat lideri dönemin olayları içinde aktif yer almış, tekkenin ideolojik propagandasını artırmış ve siyasî yöneticilerle münasebetlerde denge politikaları izlemiştir. Fakat tüm bunlara rağmen onun hayatı ve faaliyeti yeterince araştırılmamıştır. Bu makale çerçevesinde Şeyh İbrahim’in doğumundan vefatına kadar yaşamı ve uygulamalarıyla ilgili kapsamlı bilgi sunmayı ve bu dönemde Erdebil Tekkesi’nin durumunu ele almayı amaçladık. 

Referanslar

AKA, İsmail (1994): Mirza Şahruh ve Zamanı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.

AKSÜT, Hamza (2014): “Dede Garkın’ın Kimliği ve Dedegarkın Ocağı”, Ortaçağ Anadolusu’nda Bir Tükmen Şeyhi Dede Garkın (ed. Ahmet Taşğın, Mehmet Salih Erpolat, Sadullah Gülten). İstanbul: Önsöz Yayıncılık, s.55-82.

ANONİM (1380): “Târîhçe-yi Safeviyân ez Nüsha-yı Kitâbhâne-yi Asgar Mehdevî”, Defter-i Târîh: Mecmua-yı Esnâd u Menâbe-yi Târîhî (be kûşiş-i Îrec Afşâr). II c. Tahrân: Bünyâd-ı Mevkûfât-ı Dr. Mahmûd Afşâr, s.1-147.

ARAYANCAN, Ayşe Atıcı (2014): “Karakoyunlu Döneminde Faaliyet Gösteren Şiî Hareketler”, Ortaçağ Anadolusu’nda Bir Tükmen Şeyhi Dede Garkın (ed. Ahmet Taşğın, Mehmet Salih Erpolat, Sadullah Gülten). İstanbul: Önsöz Yayıncılık, s.239-259.

AYDOĞMUŞOĞLU, Cihat (2011): Şah Abbas ve Zamanı. Doktora Tezi. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.

AYTAŞ, Gıyasettin – ed. (2011): Belgeler Işığında Şah İbrahim Veli Ocağı. Ankara: Gazi Üniversitesi Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Merkezi Yayınları.

AZAMAT, Nihat (1995): “Erdebîlî, Alaeddin”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, XI. c., s.279.

BİCEN (1986): Cihângüşâ-yi Hâkân-ı Sâhib-Kırân (Târîh-i Şâh İsmâ’îl). Mukaddime ve peyvesthâ: Allahditta Muztarr. İslamabad: Merkez-i Tahkîkât-ı Fârsî-yi Îrân ve Pâkistân

BOZ, Erdoğan (2011): Yusuf Hakîkî Baba Dîvânı’ndan Seçmeler. Aksaray Belediyesi Yayınları.

BROWNE, Edward Granville (1921): “Note on an Apparently Unique Manuscript History of the Safawi Dynasty of Persia”, The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland, No. 3, p.395-418.

CUNÂBEDÎ, Mirzâ Bey (1378): Ravzatü’s-Safeviyye. Be kûşiş-i Gulâm Rıza Tabâtabâyî Mecd. Tahrân: İntişârât-ı Dânişgâh-ı Tahrân.

DOĞAN, Esra (2014): “Safevîler Döneminde Osmanlı Ülkesine Seyahat (Safevîlerin Hac Yolculukları)”, Safevîler ve Şah İsmail (ed. Ahmet Taşğın, Ali Yaman, Namiq Musalı). İstanbul: Önsöz Yayıncılık.

EFENDİYEV, Oktay (1961): Obrazovaniye Azerbaydjanskogo gosudarstva Sefevidov v naçale XVI veka. Baku: İzdatelstvo Akademii Nauk.

EFENDİYEV, Oktay (2000): “Safevîler ve Kızılbaşlar XV. Asırda”, Orta Asırlar Şarkı (Akademik Z. M. Bünyadov’un Hatırasına Hasr Olunmuş Makaleler Toplusu). Bakü: Azerbaycan İlimler Akademisi Şarkşinaslık Enstitüsü, s.115-131.

EKİNCİ, Mustafa (2010): “Safeviyye Tarikatı ve Türkmenler Üzerindeki Rolü”, Anadolu’da Aleviliğin Dünü ve Bugünü (ed. Halil İbrahim Bulut). Sakarya Üniversitesi Yayınları, s.143-174.

ERDEBÎLÎ, Şeyh Safiyeddîn İshâk ibn-i Cebrâil (2008): Makâlât (Şeyh Safi Buyruğu). Hazırlayanlar: Sönmez Kutlu, Nizamettin Parlak. İstanbul: Horasan Yayınları.

EMLEŞÎ, Nasrullah Pûrmuhammedî ve ZEYLÂBPÛR, Bâbek (1387): “Şeyh İbrahim Safevî: Mürşid-i Gomnâm”, Faslnâme-yi İlmî-yo Pejûheşî-yi Târîh, Sâl-ı III, Şomâre-yi 11, s.35-56.

FURAT, Ahmet Subhi (2011): “İbrahim Tennurî’nin İslâm Tasavvuf Tarihindeki Yeri”, İbrahim Tennurî Sempozyumu Bildiri Kitabı (ed. Ali Çavuşoğlu). Kayseri: Melikgazi Belediyesi Yayınları, s.25-36.

GÖLPINARLI, Abdülbaki (1969): 100 Soruda Türkiye’de Mezhepler ve Tarîkatlar. İstanbul: Gerçek Yayınevi.

GRONKE, Monika (1993): Derwische im Vorhof der Macht: Sozial und Wirtschaftsgeschichte Nordwestirans im 13. und 14. Jahrhundert. Stuttgart: Steiner.

GÜLMUĞÂNÎZÂDE-ASL, Melike ve YÛSUFÎ, Hasan (1384): Bâstânşinâsî ve Târîh-i Hüner-i Buk’a-yi Şeyh Sa¬fiyed¬dîn Erdebîlî. Er¬de¬bil: İntişârât-ı Nîk-Âmûz.

GÜNDÜZ, Tufan (2010): Son Kızılbaş Şah İsmail. İstanbul: Yeditepe Yayınları.

HÂNDEMÎR, Gıyâseddîn b. Humâmeddîn el-Hüseynî (1380): Târîh-i Habîbü’s-Siyer (bâ mukaddime-yi Celâleddîn Hümâyî). IV. c. Tahrân: İntişârât-ı Hayyâm.

HAYDARÎ, Asgar ve BÎDHENDÎ, Nâsır Bâkırî (1390): “Nigâhî be Mevzû-yi Siyâdet-i Şeyh Safiyeddîn-i Erdebîlî”, Târîh der Âyine-yi Pejûheş, Şomâre-yi 30, s.59-82.

HEREVÎ, Emîr Sadreddîn İbrâhîm Emînî (1383): Fütûhât-ı Şâhî (tashîh-o ta’lîk-o tevzîh-o izâfât: Muhammed Rızâ Nesîrî). Tahrân: Encümen-i Âsâr ve Mefâhîr-i Ferhengî.

HERRMANN, Gottfried (1971): “Urkunden Funde in Azarbaygan”, Archaeologische Mitteilungen Aus Iran (Herausgegeben Vom Deutschen Archaologischen Institut Abteilung Teheran). Neue Folge Band 4, s.249-262.

HUNCÎ, Fazlullah b. Ruzbehân (1382): Târîh-i ‘Âlemârâ-yi Emînî (be tashîh-i Muhammed Ekber Aşık). Tahrân: Mîrâs-ı Mektûb.

JAVANSHIR, Babak (2007): İran’daki Türk boyları ve Boy Mensubu Kişiler (Safevî dö¬nemi – I Şah Tahmasp hâkimiyetinin sonuna kadar / 1576). Doktora Tezi. İstanbul: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üni¬versitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.

İBRAHİMOV, Cafer (1960): Safevîlerin Erdebil Hâkimiyeti Tarihine Dair. Bakü: Azerbaycan Pedagoji Enstitüsü Neşriyatı.

İSFAHÂNÎ, Muhammed Yusuf Vâleh (1372): Huld-i Berîn (İran der rûzgâr-ı Safeviyân). Be kûşiş-i Mîr Hâşim Muhaddis. Tahrân: Bünyâd-ı Mevkûfât-ı Dr. Mahmud Afşar.

KAZVÎNÎ, Budak Münşî (1378): Cevâhirü’l-Ahbâr (mukaddime-yo tashîh-o ta’lîkât: Muhsin Behrâmnejâd). Tahrân: İntişârât-ı Mîrâs-ı Mektûb.

KAZVÎNÎ, Mîrzâ Muhammed Tâhir Vahîd (1383): Târîh-i Cihânârâ-yi ‘Abbâsî (mukaddime, tashîh ve ta’lîkât: Seyyid Sa’îd Mîr Muhammed Sâdık). Tahrân: Pejûheşgâh-ı Ulûm-ı İnsânî ve Mutâliât-ı Ferhengî.

KOÇAK, Yunus (2004): “Şah İbrahim Ocağı’ndan Gelen Bir Şeyh Safi Buyruğu”, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, Sayı: 30, s.63-118.

KUMÎ, Kâdı Ahmed b. Şerefeddin el-Hüseyin el-Hüseynî (1383): Hulâsatu’t-Tevârîh (tashîh: İhsan İşrâkî). I. c. Tahrân: İntişârât-ı Danişgâh-ı Tahrân.

LEWISOHN, Leonard (1989): “The Life and Poetry of Mashreqi Tabrizi”, Iranian Studies, Vol. 22, No. 2-3, p.99-127.

MAZZAOUİ, Mişel (1388): Peydâyeş-i Devlet-i Safevî (tercüme: Yakub Âjend). Tahrân: Neşr-i Gostere.

METSOPSKİ, Foma (1957): İstoriya Timur-Lanka i ego preyemnikov (perevel: T. Ter-Grigoryan). Baku: İzdatelstvo Akademii Nauk, 1957.

MOHAMMADİ, Hasan & ESFAHANİAN, Davoud (2015): “The Role of Anatolia Alavis in Safavid-Ottoman Relations (from Sheikh Safi to Shah Abbas I)”, Research Journal of Recent Sciences, Vol. 4 (11), p.95-102.

MUSALI, Namiq (2011): I. Şah İsmail’in Hâkimiyeti (“Târîh-i ‘Âlemârâ-yı Şâh İsmâ’îl” eseri esasında). Bakü: Elm ve Tahsil Neşriyatı.

NEVÂYÎ, Abdülhüseyin (1356): Esnâd-o Mükâtibât-ı Târîhî-yi Îrân ez Tîmûr tâ Şâh İsmâ’il. Tahrân: Büngâh-ı Tercüme ve Neşr-i Kitâb.

PETRUŞEVSKİ, İlya Pavloviç (1949): “Gosudarstvo Azerbaydjana v XV veke”, Sbornik statey po istorii Azerbaydjana. Vıpusk I. Baku: İzdatelstvo Akademii Nauk, s.153-213.

PAŞAZÂDE, Muhammed Arif İspanakçı (1379): İnkılâbü’l-İslâm Beynü’l-Havâs Ve’l-Avâm (be kûşiş-i Resul Ca’feriyân). Kum: İntişârât-ı Delîl.

RÂVENDÎ, Murtazâ (1382): Târîh-i İctimâ’î-yi Îrân. II c. Tahrân: İntişârât-ı Negâh.

RUMLU, Hasan Bey (1389): Ahsenü’t-Tevârîh (tashîh ve tahşiyye: Abdülhüseyin Nevâyî). I-III. c. Tahrân: İntişârât-ı Esâtîr.

SAVORY, Roger (1980): Iran under the Safavids. Cambridge University Press.

SEFERÎ, Baba (1353): Erdebîl der Güzergâh-i Târîh. I c. Tahrân: Encümen-i Âsâr-ı Millî.

SERVER, Gulâm (1384): Târîh-i Şâh İsmâ’îl (tercüme: Muhammed Bâkır Ârâm, Abbaskulu Gaffârîferd). Tahrân: Merkez-i Neşr-i Dânişgâhî.

STOREY, Charles Ambrose (1972): Persidskaya literatura: bio-bibliografiçeskiy obzor v tryox çastyax (perevel s angliyskogo, pererabotal i dopolnil Yuriy Enoxoviç Bregel). Moskva: Glavnaya Redaksiya Vostoçnoy Literaturı.

ŞAH, Serap (2007): Safvetü’s-Safâ’da Safiyyüddîn-i Erdebîlî’nin Hayatı, Ta¬sav¬vu¬fî Gö¬rüş¬le¬ri ve Menkıbeleri. Doktora Tezi. I-II. c. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.

ŞAMLU, Velikulu Bey (No. 2155). Kısâsü’l-Hâkânî. İran İslâmî Şûrâ Meclisi Kütüphanesi’ne ait yazma nüsha.

ŞEYBÂNÎ, Nizâmeddîn Mücîr (1346): Teşkîl-i Şâhenşâhî-yi Safeviyye. Tahrân: İntişârât-ı Dânişgâh-ı Tahrân.

ŞEYHÜ’L-HUKEMÂYÎ, Emâdeddîn (1387): Fihrist-i Esnâd-ı Büka-yı Şeyh Safiyyeddîn-i Erdebîlî. Tahrân: Kitâbhâne-yi Mûze-yo Merkez-i Esnâd-ı Meclis-i Şûrâ-yı İslâmî.

TAŞĞIN, Ahmet (2014a): “Bir Beden İki Baş: Osmanlı – Safevî Sahasında Marifetten Tarikata Dönüş”, I. Uluslararası Türk Kültürü Kongresi (Türk Tasavvuf Kültürü ve Gelenekleri) Bildiri Kitabı. Hazırlayan: Fatih İyiyol. İstanbul: Süleyman Şah Üniversitesi Yayınları, s.1324-1341.

TAŞĞIN, Ahmet (2014b): “Şah İsmail ve Erkânı: Alevî Toplulukların Ortak Bir Program Etrafında Toparlanma Süreci”, Safevîler ve Şah İsmail (ed. Ahmet Taşğın, Ali Yaman, Namiq Musalı). İstanbul: Önsöz Yayıncılık, s.11-44.

TİHRANÎ, Ebu-Bekr (2014). Kitab-ı Diyarbekriyye (çeviren: Mürsel Öztürk). Ankara: Türk Tarih Kurumu.

TEBRÎZÎ, Hâfız Hüseyin Kerbelâyî (1383): Ravzatü’l-Cinân ve Cennetü’l-Cenân (bâ mukaddime-yo tekmîle-yo tashîh-o ta’lîk-i Ca’fer Sultan el-Kurrâyî). Tebriz: İntişârât-ı Sütûde.

TÜRKMAN, İskender Bey Münşi (2009): Târîh-i ‘Âlemârâ-yi ‘Abbâsî. I. c. Farsçadan tercümenin, önsözün, şerhlerin ve göstericilerin müellifleri: Oktay Efendiyev ve Namiq Musalı. Bakü: Tahsil Neşriyatı.

YALÇIN, Alemdar ve YILMAZ, Hacı (2004): “Şah İbrahim Ocağı Üzerine Yeni Bilgiler”, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, Sayı: 30, s.11-62.

YUSUF HAKÎKÎ BABA (2009): Mahabbet-nâme (hazırlayan: Ali Çavuşoğlu). Ankara: Aksaray Belediyesi Yayınları.

YUSUFÎ, Hasan; NÎSTÂNÎ, Cevad; KÛHPER, Seyyid Mehdî Mûsevî; NOUBERÎ, Ali Rıza Hejberî (1394): “Tahlîlî ber Siyâdet-i Safeviyân der Devre-yi Pîş-i Safevî ber Esâs-ı Senedî Nev-yâfte-yi Bâstânşinâsî der Mecmua-yı Hânegâhî ve Ârâmgâhî-yi Şeyh Safiyeddîn-i Erdebîlî”, Pejûheşhâ-yı Bâstânşinâsî-yi Îrân, Şomâre-yi 8, Devre-yi 5, s.191-207.

YÜKSEL, Musa Şamil (2007): Timurlularda Din-Devlet İlişkisi. Doktora Tezi. İzmir: Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.

ZÂHİDÎ, Şeyh Hüseyin peser-i Şeyh Abdâl Pîrzâde (1924): Silsiletü’n-Neseb-i Safeviyye. Berlin: İntişârât-ı Îrânşehr.

Yayınlanmış
2016-12-14