Dağ, Su ve Mağara Kültleri Bağlamında Ankara Hüseyin Gazi Türbesi

  • Çiğdem Akyüz Mardin Artuklu Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü
Anahtar Kelimeler: Hüseyin Gazi Dağı, Hüseyin Gazi Türbesi, Dağ Kültü, Su Kültü, Mağara Kültü.

Özet

Yeryüzünü sabit tuttuğuna inanılması bakımından yerin çivisi ve yeryüzünün en yüksek noktalarını teşkil etmesi bakımından da Tanrı’nın mekânı olarak tasavvur edilen dağ, eski Türk inanç sistemlerinde bir kült olarak geleneksel pratikleri ve sosyal yaşamı şekillendirir. Dağ, aynı zamanda çağlayan nehirlerin, pınarların ve akarsuların kaynağını barındırır. Su ise maddi ve manevi yaşamın kaynağı ve idame ettiricisi olarak tüm inanışlarda kutsal kabul edilir. Bu bakımdan birçok kutsal anlatının, dağ ve su etrafında teşekkül ettiği, ifade edilebilir. Dağ, mağara ile birlikte kutsal kişiliklerin tefekkür mekânıdır. Nitekim Ankara’nın Mamak ilçesinde yaşadığı belirtilen Anadolu erenlerinden Hüseyin Gazi’nin, bölgede kendi adı ile anılan bir dağ, türbesi ve onun kutsal kişiliği ile ilintili anlatılar mevcuttur. Diyalektik bir etkileşimle hem dağı hem Hüseyin Gazi’yi kutsayan bu anlatılarda, su ve mağara kültleri de dikkati çeker. Söz konusu anlatılar, bölgedeki yükseltilerin isimlendirilmesi çerçevesinde kutsal dağ ve mağara metaforuna, bölgedeki su kaynaklarının menşei hakkında bilgiler vermesi bağlamında da kutsal su metaforuna atıf yapar.            Bu çalışmada, Hüseyin Gazi etrafında teşekkül eden anlatılar, basılı kaynakların yanı sıra kaynak kişiler ile yapılan birebir mülakatlar yolu ile derlenerek dağ, su ve mağara kültleri bağlamında ele alınmıştır. Söz konusu anlatılardan mülhem tarihî kişiliklerin fenomenlere evrilmesi ve yer adlarının efsanevi menşei konusu irdelenmiştir. Bu kavramsal çerçevede Hüseyin Gazi hakkında anlatılagelen sözlü veriler,  kutsal kişiliğinin tarihî kişiliğinin önüne geçtiğini gösterir.

Yazar Biyografisi

Çiğdem Akyüz, Mardin Artuklu Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü
Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Türk Halk Edebiyatı ABD, Öğretim üyesi

Referanslar

AKMAN, E. (2002). Türk ve dünya kültüründeki su kültü üzerine düşünceler. Gazi Üniversitesi Kastamonu Eğitim Dergisi. 10 (1): 1-10.

ASSMANN, J. (2015). Kültürel bellek. Çev. Ayşe Tekin. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.

BAYAT, F. (2006). Türk mitolojisinde dağ kültü. Folklor/Edebiyat, 12 (6): 47-60.

ÇOBANOĞLU, Ö. (1993). Türk kültür tarihinde su kültü. Türk Kültürü. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, 361: 288-298.

ERDOĞAN, A. (2004). Unutulan şehir Ankara. Ankara: Akçağ Yayınları.

Evliya Çelebi, (2006). Seyahatname. Haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman vd. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. Cilt II.

HASLUCK, F. W. (2006). Bektaşilik tedkikleri, anadolu'nun dini tarih ve etnografyasına dair. Çev. Ragıp Hulusi, İstanbul: Tetkikat Merkezi Neşriyatı.

JACOB, G.(1912). Sejjid gazi, Zeitschrıft für Assyrıologıe und Verwvandte Gebıete. Srasbourg.

JUNG, C. G. (2012). Dört arketip. İstanbul: Metis Yayınları.

OCAK, A. Y. (1993). “Dağ” Maddesi, Eski Türklerde dağ kültü. İslam Ansiklopedisi. TDV Yayınları. Cilt VIII: 401-402.

ÖGEL, B. (1988). Dünden bugüne Türk kültürünün gelişme çağları. İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı.

ÖGEL, B. (1993). Türk mitolojisi I. Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.

SCHIMMEL, A. (1994). Tanrının yeryüzündeki işaretleri. Çev. Ekrem Demirli. İstanbul: Kabalcı Yayınları.

Yayınlanmış
2017-03-16