MÂTÜRÎDÎ ÖĞRETİSİNİN YESEVÎ SUFÎLİĞİNDEKİ YANSIMALARI

  • Sıddık Korkmaz Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi
Anahtar Kelimeler: İmâm Mâtürîdî, Ahmed Yesevî, Akâid, Şeriat ve Ahlâk.

Özet

Özetİmam Mâturîdî, Ehl-i Sünnet mezhebinin kurucu imamlarından olup Ebû Hanîfe geleneğine dayanmış ve onun fikirlerini daha sistemli hale getirmiş iken, Şeyh Ahmed Yesevî ise Hanefî-Mâturîdî ilim havzasında yetişmiş önemli bir sufî olarak tarihte iz bırakmış bir kişilik olarak karşımızda durmaktadır. Mâturîdî ve Yesevî’nin fikir dünyasını doğrudan kıyaslamak oldukça zordur. Bunun sebebi her iki ismin hedef, metot ve sahalarının farklı oluşudur. Böyle olmakla birlikte Ahmed Yesevî ve Yesevîlik, kendisinden önce teşekkül etmiş ve birçok temel dini problemleri halletmiş olan mezhebi yapının üzerinde yükselmiştir. Mâturîdî, dini akıl ve hayat ekseninde anlayan Ehl-i Rey mensubu bir mezhep kurucusu olarak bilinmektedir. Özellikle dinin inançla ilgili kısımlarını ne haricîler gibi zâhirî/literal anlamda ne de Şiîler gibi bâtınî/ezoterik çizgide yorumlamıştır. Bunların yerine, mensubu olduğu Hanefilik geleneğini devam ettirerek, Kur’an’ı ve Sahih Sünnet’i esas alan bir teoloji geliştirmiştir. Bu teolojide, yaratan ile yaratılan birbiri ile karıştırılmamakta, dinin anlaşılması ve hayatın kurulmasında insan, eksende yer almaktadır.Hanefî–Mâtürîdî geleneğin bir temsilcisi olarak Türkistan bölgesinde faaliyetlerini sürdürmüş olan Ahmed Yesevî ise aynı çizginin devamı olarak bir ahlâk öğretisi geliştirmiştir. Yesevî’nin öğretisinde İslam’ın temel ilkelerini sarsacak olan bâtınî/melâmî unsurlara veya hayatın gerçeklerini görmezden gelecek katı zâhirî/haricî yorumlara rastlanmamaktadır. Dinin esaslarından ayrılmadığını ve şerî hükümlere bağlılığını sürekli dile getiren Yesevî, kaçırdığı bir vakit namazına pişmanlık duymakta, günahlarına istiğfar eylemekte veya Allah’ın rızasını dilemektedir. Yeri geldiğinde halka zulmeden siyasetçileri tenkit etmekte ya da toplumdaki bozulmuşluğun yaygınlaşmasından şikâyet etmektedir. Özellikle hikmetlerinde o huşu içinde Allah’a bağlanan bir kul, Hz. Peygamber’in sevgisiyle kalbi dolu bir ümmet ve âhiret yolculuğuna kendisini hazırlayan bir mümin durumundadır.Çalışmamızda ele alacağımız hususlar; İmâm Mâturîdî ve Ahmed Yesevî’nin başta akâid ilkeleri olmak üzere, siyaset ve ahlâk gibi temel konulardaki etkileşimlerinin tespiti şeklinde olacaktır. Ayrıca Ahmed Yesevî’nin değinmediği ancak öteki tarikatların ayırıcı hususları olan bazı konulara da yer verilecektir.

Yazar Biyografisi

Sıddık Korkmaz, Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi
Prof. Dr. Sıddık Korkmaz Aksaray'ın Sarayhan Kasabası'nda 1970 yılında doğdu. Orta öğretimini Aksaray ve Develi’de (1987), lisansını Erciyes Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi'nde tamamladı (1992). Bir süre İmam-Hatip Lisesi'nde Meslek Dersleri Öğretmeni olarak çalıştı (1992-1995). Selçuk Üniversitesi İslam Mezhepleri Tarihi Anabilim Dalında Araştırma Görevlisi oldu (1995) ve burada Yüksek Lisansını tamamladı (1996). Ürdün'de araştırma ve incelemelerde bulundu (1997).Yurda döndükten sonra Ankara Üniversitesine tayin edildi ve doktora çalışmalarını tamamladı (2003). Bu çalışması Tarihin Tahrifi İbn Sebe Meselesi adıyla kitaplaştı. Tekrar Selçuk Üniversitesine döndü ve Doçent oldu (2008). Department of Near Eastern Languages and Cultures Indiana University Bloomington USA’da visiting scholar olarak görev aldı (2011). Gerekli çalışmalarını tamamladıktan sonra Profesörlüğe yükseltildi (2014). Selçuk Üniversitesi’nin ikiye bölünmesi sebebiyle önce Konya, sonra Necmettin Erbakan Üniversitesi bölümünde kalmış olan İlahiyat Fakültesi’ndeki İslam Mezhepleri Tarihi Anabilim Dalı Öğretim Üyeliği görevini sürdürmektedir. 1. KİTAPLARI 1.1. Şîa’nın Oluşumu Hz. Ali’nin Vasîliği Düşüncesi, İz Yayıncılık, İstanbul I. Baskı 2012 II. Baskı 2015, (s. 207) 1.2. Alevî-Bektaşî Geleneği ve İslam, (Yayınlanma aşamasında) İz Yayıncılık, İstanbul 2015. 1.3. Tarihin Tahrifi İbn Sebe Meselesi, Ankara I. Baskı 2005, II. Baskı 2012 (s. 240) 1.4. Abdullah b. Sebe Meselesi Hz. Osman ve Ali Dönemi, Adal Ofset, Konya, 2005, (s. 134) 1.5. İslam Mezhepleri Tarihi El Kitabı, (Ahmedîlik-Kadiyanilik Bölümü) Ed. Hasan Onat, Sönmez Kutlu, Grafiker Yayınları, Ankara 2012. 2. YURT İÇİ HAKEMLİ DERGİLERDE YAYINLANMIŞ YAYINLAR Araştırma Makalesi 2.1. “Sınırları Belirlenemeyen Dinî Bir Oluşum: Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat”, Marife Cilt 5, Sayı 3, s. 377-392, (2005) 2.2. “Hz. Ali'nin Oğlu Muhammed b. el-Hanefiyye'ye Vasiyeti”, Selçuk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, Cilt 24, Sayı 1, s. 97–143 (2008). 2.3. “İbn Sebe Rivayetinin Tarih ve Makâlât Türü Eserlere Yansıması", Dinî Araştırmalar, Cilt 10, Sayı 29, s. 123–139 (2007). 2.4. “Nehcü'l-Belâğa'nın Metni ve Müellifi İle İlgili Problemler", Selçuk Üniversitesi ilahiyat Fakültesi Dergisi, Sayı 23, s. 165-185 (2007) 2.5. “İmam Ebû Mansûr el-Mâturîdî’nin Hayatı ve Eserleri”, Dinî Araştırmalar, Cilt 4, Sayı 10, s. 89–119, (2001) 2.6. Said Nursî'nin Selef Anlayışı ve Vehhâbîlik Eleştirisi, Marife, Cilt 9, Sayı 3, s. 277-293, Konya (2009) 2.7. “İslam Mezhepleri Tarihinde Metodoloji Toplantısı Üzerine”, Dinî Araştırmalar, Cilt 6, Sayı 18, s. 285–291 (2003) 2.8. "Hacı Bektaş Velî Öğretisinde İtikadi Unsurların Menşei", Türk Kültürü Ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, s. 59, ss.118-134, Ankara 2011. 2.9. “Şeyh Safîyeddin Erdebilî Buyruğu’nun Muhtevası Üzerine Bir İnceleme”, www.emakalat.com, 2009, Cilt 1, s, 101-103 Derleme-Tanıtım-Çeviri-Kitap Tahlili 2.7. “İslam Düşüncesinde İlk Gelenekçiler (Hadis Taraftarlarının İman Anlayışı Bağlamında Bir Zihniyet Analizi”, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Cilt 43, Sayı 2, s. 513–320 (2002) 2.8. “Kitâbu’l-Makâlât ve’l-Fırak, Fıraku’ş-Şîa”, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Cilt 45, Sayı 2, s. 371-382 (2003) 2.9. “el-Mektebü’l-Elfiyye CD’sinin İçerdiği Eserler, Künyeleri ve Müelliflerinin Ölüm Tarihlerine Göre İsim Listesi”, Hadis Tetkikleri Dergisi, Cilt 2, Sayı 2, s 119–139 (2004) 2.10. "Mektebetu'l-Edebi'l-A'rabî CD'si, içerdiği Eserler ve Müelliflerinin Ölüm Tarihlerine Göre İsim Listesi" Dinî Araştırmalar, Cilt 7, Sayı 21, s. 335–338 (2005) 2.11. “Bir Dürzî ile Dürzîlik Üzerine Söyleşi”, Selçuk Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi, Cilt 20, Sayı 2, s. 258-262 (2005) 2.12. Uluslararası Büyük Türk Bilgini Maturidi ve Maturidilik Sempozyumu, e-makalat Mezhep Araştırmaları II/1 Bahar 2009 ss. 143-170. 2.13. “Erken Dönem Şîa’sı Nasıl Mezhebe Dönüştü?” Marshal G. S. Hodgson, trc. Sıddık Korkmaz, İstem Dergisi, Yıl: 9, Sayı 18, 2011. 3. YURT DIŞI HAKEMLİ DERGİLERDE YAYINLANMIŞ YAYINLAR 3.1. “Two Images of Ibn Saba in the Historical and Heresiographical Literature” Journal of Islamic Research, Cilt 3, Sayı 1, 2010 (Rotterdam) 4. ULUSLARARASI BİLİMSEL TOPLANTILARDA SUNULAN BİLDİRİLER 4.1. "The Origin of The Creedal Elements in The Teaching of Hajji Bektash Velī", International Conferance “The Turks and Islam” The Indiana University Ottoman and Modern Turkish Studies Chair, September 11-12, 2010 Bloomington, INDIANA, USA. 4.2. Sectarianism – Caused Problems in the Muslim Societies”, 2nd Kazan International Scientific Forum “Islam in a Multicultural World”, Kazan Federal University, 29-31st of October 2012 in Kazan, Republic of Tatarstan, RUSSIA. 4.3. Selefiliğe Karşı Reddiyeler, Uluslararası Tarihte ve Günümüze Selefilik Sempozyumu, İSAV, 8-10 Kasım 2013 İSTANBUL. 4.4. Türkiye’de Kültürel Dinî Çoğulculuk Anlayışının İmkanı, Uluslararası Bilim, ahlak ve sanat bağlamında çağdaş İslam Algıları Sempozyumu, Ondokuz Mayıs Üniversitesi ve Canik Belediyesi, 26-28 Kasım 2010, SAMSUN. (Basıldı) 4.5. Şii İrfancılığının Tarihsel Kaynakları, İmami Literatürde Veysel Karani, Uluslararası Veysel Karani ve Manevi Kültürel Mirasımız Sempozyumu, 20-21. Mayıs 2011, Baykan/SİİRT 4.6. Kültür ve Medeniyet İlişkisi Bağlamında Avrupa’da İslam’ın Temsili, International Symposium on Relations of Turkey-Belgium and Co-Exhibition of Turkish Arts, Brüksel Yunus Emre Türk Kültür Merkezi - HKAK, 03-07 June 2012, BRUSSELS, BELGIUM 4.7. Selçuklu İslam Anlayışına Kaynaklık Eden İmam Maturidi'nin Ehl-i Hadise Yönelttiği Eleştiriler, II. Uluslararası Selçuklu Kültür ve Medeniyeti Sempozyumu, T.C. Cumhurbaşkanlığı Himayesi ile Selçuk Üniversitesi, 19-22 Ekim, 2011, KONYA. 4.8. Muhammed b. Tavît et-Tancî’nin Şiîliğe Bakışı, Uluslararası Muhammed b. Tavît et-Tancî Sempozyumu, 13-14. Ekim, 2011, ANKARA. 4.9. Küreselleşen Dünyada Şehir Kültürü ve Değerlerin Geleceği, Uluslararası Cumhuriyetten Günümüze Şehir ve Şehircilik Sempozyumu, Çorum Belediyesi, 02-04 Kasım 2012, ÇORUM. 4.10. Küreselleşen Dünyada Değerlerin Yaşatılması Sorunu, III. Arap-Türk Sosyal Bilimler Kongresi, Stratejik Araştırmalar Enstitüsü - Kahire Üniversitesi Medeniyet Araştırmaları ve Kültürel Diyalog Merkezi. 2-4 Mayıs 2013 İSTANBUL. 4.11. İslam Düşüncesinde Engelli Şahısların Eğitiminin Yeri ve Önemi, ELMIS 2010 International Conference on Effective Leadersihp and Managment in Inclusive Schools, 3-6 Mayıs 2010 Selcuk Universty, ELMIS, KONYA 4.12. Türkiye'de İlahiyat Eğitiminin Sorunları ve Geleceği, Uluslararası Dini Araştırmalar ve Küresel Barış Sempozyumu, Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi ve Türkiye İmam Hatipliler Vakfı, 17-18 Mayıs 2013 KONYA. 4.13. Musa Carullah Bigiyef’in Kur’an ve Sünnet Çerçevesinde İslam Anlayışı, Babeş-Bolyai University of Cluj-Napoca, “2nd International Scientific Reunion “The Historical Heritage of Tatars” 06-09 Ekim 2010, Costanta, ROMANYA. (Basıldı) 4.14. Maturidiliğin Türk Dünyasındaki Medeniyet Arayışlarına Katkısı, IV. Uluslararası Türk Dünyası Ekonomi Formu, Hitit Üniversitesi ve Kazakistan Mesleki Kariyer ve Yabancı Diller Üniversitesi, 7-9 Mayıs 2015 ÇORUM 4.15. Teori ve Pratik Açısından Vehhabiliğin Siyasi Yönü, Uluslararası Ortadoğu, Değişim ve Süreklilik Sempozyumu, Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 07-10 Mayıs 2014, KIRIKKALE 4.16. İmam Eş’arî’nin Şiîlik Anlayışı, Siirt Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, “Uluslararası İmam Eş’arî ve Eşarîlik Sempozyumu", 21–23 Eylül 2014 SİİRT 4.17. "İmam Maturidi'de Kader Anlayışı", Uluslararası İmâm Mâturîdî Sempozyumu, Eskişehir 2013 Türk Dünyası Kültür Başkenti Ajansı, Osmangazi Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, 28-30 Nisan 2014, ESKİŞEHİR 4.18. İmam Mâturîdî’nin Şîa’ya Yönelttiği Eleştiriler, Uluslararası Büyük Türk Bilgini Maturidi ve Maturidilik Sempozyumu, M. Ü. İlahiyat Fak. İSAV, 22-24 Mayıs 2009 İSTANBUL (Basıldı) 4.19. 4.2. ULUSAL BİLİMSEL TOPLANTILARDA SUNULAN BİLDİRİLER 4.2.1. Türkiye’deki İslâmî Cemaatlerin Yaşadığı Temsil Sorunları, Kur’an ve Toplumsal Bütünleşme Sempozyumu, Kur’an Araştırmaları Vakfı ve Bursa Büyükşehir Belediyesi, 27–29 Mart 2015, BURSA 4.2.2. Ilgın'da Din Mezhep ve Toplumsal Barış, I. Ilgın Ulusal Sempozyumu, 30 Haziran-02 Temmuz 2010, ILGIN/KONYA (Yayınlandı) 5. MÜZAKERELER KONFERANS VE PANELLER 5.1. MÜZAKERELER 5.1.1. XVII. Kelâm Anabilim Dalları Koordinasyon Toplantısı ve “Kelam İlmi Açısından Gnostik Akımlar ve Okültizm” Sempozyumu, Gnostisizmin Şîa'nın İlk oluşumuna Etkisi Meselesi Doç. Dr. Yusuf Benli, 25.05.2012, MALATYA, (Basıldı) 5.1.2. İsmâilîlik ve Bâtınî Zihniyet Çalıştayı, “Bâtınî Düşüncenin Kaynağı Olarak Kadim Kültürler ve İsmâilîlikteki Yansımaları” Yrd. Doç. Dr. Ali Avcu 12-13.09.2014 SİVAS 5.1.3. Hz. Peygamber'in Nübüvvetinin Süresi ve Kapsamı Çalıştayı, Hz. Peygamber'in Nübüvvetinin Çerçevesi, Yard. Doç. Dr. Fadıl Aygan, 17-19 Ekim 2014 GAZİANTEP 5.1.4. Hz. Peygamber'in Nübüvvetinin Süresi ve Kapsamı Çalıştayı, Hz. Peygamber ve Diğer Şahsiyetlerle İrtibat ve Bilgi Elde Etme Meselesi, Prof. Dr. Cemalettin Erdemci, 17-19 Ekim 2014 GAZİANTEP 5.1.5. Türkiye'de Dini Grupların Değişimi Çalıştayı, İLEM, Toplumsal Bir Grup Olarak Alevilerin Değişimi, Rıza Yıldırım, 9 Mayıs 2015 İSTANBUL 5.1.6. Türkiye'de Dini Grupların Değişimi Çalıştayı, İLEM, Türkiye'de Caferi Cemaatinin Toplumsal Konumu ve Değişimi, Ayşen Baylak, 9 Mayıs 2015 İSTANBUL 5.1.7. İslam Mezhepleri Tarihi Anabilim Dalı Koordinasyon Toplantısı “İlahiyat Eğitiminde İslam Mezhepleri Tarihi’nin Yeri ve Geleceği” 12-13 Ekim 2012 ISPARTA 5.1.8. Yüksek Din Öğretiminin Problemleri Çalıştayı, 19-20 Ekim 2012 ANKARA 5.1.9. Ortadoğu’nun Geleceği Açısından Şiî-Sünnî İlişkileri Sempozyumu, 27-29 Eylül 2013 ÇORUM 5.1.10 Ortadoğu’nun Geleceği ve Mezhepler Çalıştayı, Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, 04-05 Nisan 2014 DİYARBAKIR 5.1.11 Bütün Yönleriyle Selefilik Çalıştayı ve İslam Mezhepleri Tarihi VI. Ulusal Koordinasyon Toplantısı, Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, 05-06Eylül 2015 KONYA 5.2. KONFERANS VE PANELLER 5.2.1. Hz. Peygamber ve Merhamet Eğitimi, Kutlu Doğum Haftası Etkinliği, 16. Nisan 2011 AĞAÇÖREN / AKSARAY 5.2.2. Hz. Muhammed’in Merhamet Metodu, Kutlu Doğum Haftası Etkinliği, 16. Nisan 2011 SARIYAHŞİ / AKSARAY 5.2.3. Hz. Peygamber ve Merhamet Eğitimi, Kutlu Doğum Haftası Etkinliği, 17. Nisan 2011 ORTAKÖY / AKSARAY 5.2.4. İmam Maturidi ve Hadis Taraftarlarına Getirdiği Eleştiriler, Türk Ocakları Konya Şubesi, 29 Nisan 2011 KONYA 5.2.5. Hz. Peygamber ve Birlikte Yaşama Kültürü, Serik Müftülüğü ve İnsan ve Medeniyet Hareketi, 17 Nisan 2015 SERİK / ANTALYA

Referanslar

Ak, Ahmet, Mâturidî Alimlerine Göre Şefaat İnancı, İdeal Kültür Yayıncılık, İstanbul 2016.

Hoca Ahmet Yesevî, Divan-ı Hikmet, Haz. Hayati Bice, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara 1993; http://www.divanihikmet.net

_____, Divan-ı Hikmet’ten Seçmeler, Haz. Kemal Eraslan, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 200.

_____, Fakr-nâme, (Ahmed Yesevî’nin Fakr-name’si Üzerine Bir İnceleme, adlı çalışma içinde) thk. Abdurrahman Güzel, Öncü kitap, Ankara 2008; hazırlayan. Kemal Eraslan, Hoca Ahmet Yesevi Üniversitesi Yayınları, Ankara 2016.

Ahmet Yesevî, Hikmetleri, Haz. İbrahim Hakkulov, çeviren ve sadeleştiren: Erhan Sezai Toplu, Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, Ankara 1998.

Ebû Hanîfe, Numan b. Sâbit (150/767), el-Fıkhu’l-Ebsat, (İmâm-ı Azam’ın Beş Eseri adlı kitabın içinde), trc. Mustafa Öz, İstanbul 1981.

_____, Ebû Hanîfe’nin Vasiyyeti, (İmâm-ı Azam’ın Beş Eseri adlı kitabın içinde), trc. Mustafa Öz, İstanbul 1981.

Düzgün, Şaban Ali, “Mâtürîdî’de Din, Siyaset Kültürü ve Yönetim Erki (Mülk/Devlet)”, Mâtürîdî’nin Düşünce Dünyası, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara 2014.

El-Mâtürîdî, Ebû Mansûr, Kitâbü’t-Tevhîd Tercümesi, trc. Bekir Topaloğlu, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Araştırmaları Merkezi Yayınları, Ankara 2002.

Evkuran, Mehmet, Ahlâk Hakikat ve Kimlik-İslam Kelamından Ahlâk Problemi, Ankara 2013.

Hazini, Cevâhiru’l-Ebrâr min Emvâc-i Bihâr (Yesevî Menâkıbnâmesi), haz. Cihan Okuyucu, Erciyes Üniversitesi Gevher Nesibe Tıp Tarihi Enstitüsü Yayınları, Kayseri 1995.

Korkmaz, Sıddık, Alevîlik Bektâşîlik Geleneği ve İslâm, İz Yayıncılık, İstanbul 2016.

______, “İmam Mâturîdî’nin Şîa’ya Yönelttiği Eleştiriler”, Büyük Türk Bilgini İmâm Mâtürîdî ve Mâtürîdîlik, İFAV Yayınları, İstanbul 2012.

______, “Selçuklu İslam Anlayışına Kaynaklık Eden İmam Mâtürîdî'nin Ehl-i Hadise Yönelttiği Eleştiriler”, Selçuklularda Bilim ve Düşünce, II. Uluslararası Selçuklu Kültür ve Medeniyeti Sempozyumu Bildirileri, Selçuklu Belediyesi Yayınları, Konya 2013.

Köprülü, Fuad, Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar, Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, Ankara 1991.

Süleyman Hakim Ata, Bakırgan Kitabı, (Süleyman Hakim Ata’nın Bakırgan Kitabı Üzerine Bir İnceleme adlı kitabın içinde) haz. Abdurrahman Güzel, Öncü Kitap, Ankara 2008.

Yayınlanmış
2017-12-14