Arnavutluk-Kruja’daki Sarı Saltık Makamı Etrafında Gelişen İnanç Ve Ritüeller

  • Hilal Otyakmaz -
  • Metin İzeti Sanat Felsefesi, Kalkandelen (Tetova) Üniversitesi, Felsefe Bölümü,
Anahtar Kelimeler: Sarı Saltık, Arnavutluk-Kruja, makam, inanç, ritüel.

Özet

Balkanlar, Osmanlı Devleti öncesinde Anadolu’dan gelen alperen-dervişlere ev sahipliği yapmıştır. Ayvaz Dedeler, Küçük-Büyük Abdallar, Derviş İsmail’ler gibi birçok “Horasan Ereni” Balkanlar’ın fethinin öncüsü olmuştur. Bu horasan erenlerinden birisi de Sarı Saltık’tır. Sarı Saltık Balkanlar’da sevilen, barışçıl, fetihçi, bir alperendir. Sarı Saltık’ın Balkanlar’ın yedi ülkesinde yakın zamana kadar makamı bulunmaktaydı. Günümüzde bu makamların hepsi bulunmamaktadır. Sarı Saltık’ın günümüzde var olan makamlarından birisi de, Arnavutluk-Kruja’dadır. Halk tarafından ziyaret edilen ve kutsal kabul edilen türbe, makam, ziyaretgâh yerleri insanların inandıklarını uygulama alanlarıdır. Arnavutluk-Kruja’daki dağda yer alan Sarı Saltık Makamı, Kruja’nın merkezine yakın yerde bulunan Sarı Saltık Ziyaretgâh’ı Arnavutluk ve diğer ülkelerin yoğun olarak ziyaret ettikleri mekanlardır. Bu mekanlara farklı dine ve inanışa sahip insanlar ziyarete gelmekte ve kendi inançlarına uygun olan ritüellerini gerçekleştirmektedirler.Makalenin giriş kısmında, Arnavutluk-Kruja’da Sarı Saltık’ın Makamı’nın bulunması ile ilgili genel yazılı kaynaklara yer verilmiştir. Makale, halkbilimi alan çalışmasının “Yönlendirilmiş Röportaj ve Gözlem Tekniği” ile birlikte, kaynak kişilerin alanda aktardıkları bilgileri anlatıcı, dinleyici ve ortamın bütün olarak değerlendirilmesi kapsamında “Performans İcra Yöntemi”ne göre yorumlanmıştır. Bu şekilde yazılı kaynaklar, sözlü kaynaklarla desteklenmiştir. Makalede Sarı Saltık ile ilgili Kruja’da yer alan efsane, menkabe, inanış ve ritüeller gibi ürünler halkbilimi yöntem ve metodlarıyla aktarılmıştır. Makalenin devamında, Sarı Saltık’ın Makamı’nda ve Ayak İzi Ziyaretgâh’ında gerçekleştirilen inanca bağlı ritüeller verilmiştir. Kaynak kişiler tarafından aktarılan olaylar, Sarı Saltık’ın diğer ülkelerdeki makamlarında gerçekleştirilen benzer örneklerle pekiştirilmiştir. Bu makalenin sonucunda, Kruja halkı tarafından ‘evliya’ olarak tavsif edilen Sarı Saltık’ın, makamları vasıtasıyla unutulmadığı, yaşatılmaya devam edildiği gözlemlenmiştir. Kruja halkının Sarı Saltık’a duydukları inanç karşılığında yaptıkları ritüeller, halkın dinleri ile buluşmalarınabir köprü olduğu görülmüştür. Bu kapsamda Sarı Saltık etrafında gelişen inanç ve ritüeller hakkında aktarılan bilgiler, Kruja’nın kültürüne zengin bir birikim sağlamaktadır. 

Yazar Biyografileri

Hilal Otyakmaz, -
Saraybosna-Türk Dili ve Edebiyatı-Halkbilimi
Metin İzeti, Sanat Felsefesi, Kalkandelen (Tetova) Üniversitesi, Felsefe Bölümü,
Sanat Felsefesi, Kalkandelen (Tetova) Üniversitesi, Felsefe Bölümü

Referanslar

ALPTEKİN, Ali Berat (2012). Efsane ve Motifleri Üzerine,Ankara: Akçağ Yayınları.

AYVERDİ, İlhan & v.d. (2011). İnanç Maddesi,Misalli Büyük Türkçe Sözlük, c.2. Yay. Haz. Kerim Can Bayar, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı.

AYVERDİ, İ.& v.d. (2011). Ritüel Maddesi,Misalli Büyük Türkçe Sözlük, c.3. Yay. Haz. Kerim Can Bayar, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı.

BABINGER, Franz (1986). Sarı Saltık Dede, İ.A. MEB. c.2, İstanbul: MEB. Yayınları.

BARTL Peter, (1998). 1878-1912, Milli Bağımsızlık Hareketleri Esnasında ArnavutlukMüslümanları, çev. Ali Taner, İstanbul: Bedir Yayıncılık.

BORATAV, Pertev.Naili. (2013) 100 Soruda Türk Folklorü, Ankara: BilgeSu Yayınları.

ÇAĞLAYAN, Bünyamin (2014). “Alexandre Degrand Tarafından Kruja’da (Arnavutluk) Derlenen Sarı Saltuk Efsanesi”, Balkanlara Gidişinin 750. Yılında Uluslarası Sarı Saltuk Gazi Sempozyumu Bildiriler Kitabı, Edirne.

DEGRAND, Jules Alexandre Theodore (1901). Souvenirs De La Haute-Albanie, Paris: Rue-Bernard Palissy Yayınları.

DEMİR,Necati ve ERDEM, Mehmet Dursun (2013). Saltıknâme,İstanbul: UKID-Alioğlu Yayınları.

DEMİR, Necati (2015). Sarı Saltık Gazi, İstanbul: Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları

Duran, Hamiye (2007). Vilayetname, Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.

EVLİYÂ ÇELEBİ b. Derviş Mehemmed Zıllî (2008a). Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi-2, Haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, RobertDankoff, Zekeriya Kurşun, İbrahim Sezgin, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.

EVLİYÂ ÇELEBİ b. Derviş Mehemmed Zıllî. (2008b). Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi-3, Haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.

EVLİYÂ ÇELEBİ b. Derviş Mehemmed Zıllî. (2011c). Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi-8, Haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.

Gölpınarlı, Abdülbaki (1995). Manakıb-ı Hacı Bektâş-ı Velî “Vilâyetnâme”, İstanbul: İnkılâp Yayınları.

Hadžıjahić, Muhamed (2010).“Zbornik Radova, Tri Etape U Historijatu Tekija Na Vrelu Bune U

Blagaju (Bogomilska, Bektašijska i Halvetijska)“,Mostar: Muftijstvo Mostarsko Medžlis Iz Mostar Yayınları.

Harapi, Zef M. (1933), “Sarı Saltık”, LEKA dergisi, C.5-1, Arnavutluk.

Hasluck, Frederick William (2000). Bektaşi Tetkikleri, Çev: Ragıp Hulusi, Ankara: Milli Eğitim Basımevi.

Hasluck, Frederick William (2012). Sultanlar Zamanında Hıristiyanlık ve İslam,C.I, İstanbul: Ayrıntı Yayınları.

Hasluck, Frederick William(2013). Sultanlar Zamanında Hıristiyanlık ve İslam,C.II, İstanbul: Ayrıntı Yayınları.

İsen, Mustafa (2001). “Hasan Kaleşhi” TDV İslam Ansiklopedisi (DİA), C.24, İstanbul.

Kaleşi, Hasan (1967). “Arnavut Söylentilerinde Sarı Saltuk”, Sesler Aylık Toplum Sanat Dergisi, S. 3, Makedonya.

Karakaş, Rezan (2014). “Siirt Halk Kültüründe Kutsal Ağaç ve Türbeler”,Millî Folklor, S. 102, Ankara.

Kiel, Michael (1978).“Babadağ-Dobruca’daki Sarı Saltık Türbesi Tarihi ve Mimari Kısa Notlar”, GDAAD, S.6-7, İstanbul.

Kiel, Michael (1980). “Sarı Saltık ve Erken Bektaşilik Üzerine Notlar”, Çev: Fikret Elpe, TDAD, S.2, İstanbul.

Kiel, Michael (2000). “Bektaşi Ocağı’nın Arnavutluk’taki Kuruluş Tarihine Dair Not (1567-1568’deKaydedilen Kruja’daki Sarı Saltuk Dede Ocağı”, Çev. Cemal Çakır, Gazi Üniversitesi TürkKültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Merkezi Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, C.VI/13, Ankara.

Kiel, Michael (2002). “Sarı Saltuk”, TDV İslam Ansiklopedisi (DİA) C.36, İstanbul.

Kiel, Michael (2002). “Kruja” TDV İslam Ansiklopedisi (DİA) C.26, İstanbul.

Lala, Avni (2015). “Arnavutluk’taki Bektaşi İnanç ve Ritüellerinin Sosyolojik Analizi”, Doktora Tezi, Bursa: Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Felsefe ve Din Bilimleri Anabilim Dalı Din Sosyolojisi Bilim Dalı.

Michel, Robert (1909). Mostar, Prag: Bellman Yayınları.

Mićijević, Senad (2004). Blagaj, Mostar: Slovo-Mostar Yayınları.

Ocak, Ahmet Yaşar (2005). Alevi ve Bektaşi İnançlarının İslam Öncesi Temelleri, İstanbul:İletişim Yayınları.

Ocak, Ahmet Yaşar. (2011). Popüler İslâm’ın Balkanlar’daki Destani Öncüsü Sarı Saltık, Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.

Okiç, Tayip (1952). “Sarı Saltuk’a Ait Bir Fetva”, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, S.1, Ankara.

Popovic, Aleksandre (1995). Balkanlarda İslam, İstanbul: İnsan Yayınları.

Uludağ, Süleyman(2002). “Keramet”,TDV İslam Ansiklopedisi (DİA),C.25, İstanbul.

Veinstein, Gilles (2011). Osmanlılar ve Ölüm, İstanbul: İletişim Yayınları.

Sözlü Kaynaklar

-Baki Dollma, Kruja, 79, Üniversite, Yazar, 19.08.2015.

-Baba Mondi, Tiran, 57, Dünya Bektaşi Merkezi’nin Başkanı, 20.08.2015.

-Arjan Gjikola, Tiran, 34, Master, Öğretmen, 17.08.2015.

-Aykuna Hoppe, Tiran,35, Doktora, Akademisyen, 17.08.2015.

-Baba Halil Curri, Fushe Kruja, 69, Lise, Kruja’daki makam sorumlusu, 17.05.2015

-Sadıg Balla, Kruja-Vjec, 66, Ünversite, Ekonomist, 17.05.2015.

- Shpetim Sela, 42, Mamurras-Kruja, Lise, Esnaf, 18.05.2015.

- Olsi Pengili, Kruja, 38, Üniversite, Kruja Belediyesi’nde çalışıyor, 15.04.2016.

- Lindita Herri, Vjec-Kruja, 50, Lise, Esnaf, 19.08.2015.

- Arbis Herri, Vjec-Kruja, 24, Üniversite, Öğrenci, 19.08.2015.

- Genç Çitozi, Kruja, 48, Lise, Telekom’da çalışıyor, 17.08.2015.

- Avni Lala, Arnavutluk, 32, Üniversite-Doktora, Araştırmacı, 12.07.2016.

-Nurten Mahmudi, Tulça-Romanya,35,Üniversite-Master, Tulça Türk Birliği’nde çalışıyor, 26.05.2016.

- Hyrije Hysa, Vjeco-Kruja, 62, Lise, Esnaf, 21.08.2015

- Hyrije Veseli, Kruja, 57, Lise, Esnaf, 21.08.2015.

- Kujitim Hysa, Vjeco-Kruja, 66, Lise, Esnaf-Muhib, 21.08.2015

- Neki Emini, Erseka-Kruja, 71, Ortaokul, Türbedar, 20.08.2015.

- Artan Kullaj, Karca-Kruja, 45, Lise, Teknisyen, 20.08.2015.

Yayınlanmış
2017-03-16