MUHABBETTEN HINCA: BEKTAŞİ AYNASINDA YAKUP KADRİ KARAOSMANOĞLU

  • Yalçın ÇAKMAK Hacettepe Üniversitesi Tarih Bölümü

Özet

    Bu makalede, Yakup Kadri Karaosmanoğlu’nun Bektaşiliğe bakışını şekillendiren etkenlerin, yaşamı ve çalışmaları bağlamında ele alınması amaçlanmaktadır. Bahse konu amaç doğrultusunda, Karaosmanoğlu’nun romanları ve özellikle Nur Baba olmak üzere çalışmalarındaki belirli simalar ve hadiselerin hayat öyküsünden kesitler içerdiği öne sürülmektedir. Bu bakımdan Yakup Kadri’nin Bektaşilik algısı ve tasviriyle kendi gerçek yaşamına ışık tuttuğu anlaşılacaktır. Nur Baba, Yakup Kadri’nin bir edebiyatçı olarak Bektaşiliğe dair tecrübeleri ve bu düşüncelerini romanlaştırdığı öncü çalışmasıdır. Romanın kaleme alınmasında halkın Kızılbaş/Alevi ve Bektaşilere yönelik merakının etkisi de vardır. Kızılbaş/Alevi ve Bektaşiler, çoğu zaman kendileri dışındaki topluluklarca bir merak konusu oldu. Yapılan araştırmalar da göstermektedir ki onlar ile aynı inancı paylaşmayanlar, tarih boyunca söz konusu topluluklar aleyhine birtakım iftira ve ithamlar üretti. Cinsel içerikli suçlamalar bunların başlıcalarıdır. Söz konusu durumu besleyen nedenlerin başındaysa, Kızılbaş/Alevi ve Bektaşilerin tarihsel tecrübeleri ve inançlarının bir gereği olarak, ibadetlerini dışa kapalı gerçekleştirmeleri gelmiştir. Bu da özellikle cem törenleri merkezli dile getirilen “mum söndü” metaforu üzerinden, aleyhlerine yöneltilen çeşitli dedikoduların üretilmesine vesile oldu. Bu nedenle Yakup Kadri’nin, merkezinde bir Bektaşi tekkesi ve şeyhinin olduğu Nur Baba romanıyla mevcut tartışmaları yeniden alevlendirdiği ve aynı zamanda birçok eleştirinin de muhatabı olduğu görülür. Çalışmada ilk olarak, Yakup Kadri Karaosmanoğlu’nun eserlerindeki belirli temalar ortaya konulmaktadır. Bunu, dönem ve zamanı bağlamında Nur Baba’nın içten bir analizi takip edecektir. Akabinde, bu genel çerçeve içerisinde, Yakup Kadri’nin romanını hangi motivasyon ve etkilerle kaleme aldığı ve romanın tefrikalar halinde yayımlanmasından sonra meydana gelen tartışma ve eleştiriler ortaya konulmaktadır. Takip edilen yöntem uyarınca da bir bütün olarak Yakup Kadri Karaosmanoğlu edebiyatında Bektaşilik kurgusu ve bu kurgunun gerçekle olan ilişkisi irdelenecektir.    

Yazar Biyografisi

Yalçın ÇAKMAK, Hacettepe Üniversitesi Tarih Bölümü
Dr. Araş. Gör, Hacettepe Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Tarih Bölümü.

Referanslar

Ağuiçenoğlu, Hüseyin. (2004). “Yakup Kadri Karaosmanoğlu’nun Nur Baba Romanında Bektaşiler”. Alevi Akademisi Bülten, sayı 5, ss. 33-36.

Ahmet Cemâleddin Efendi. (1328 [1912]). Bektâşî Sırrı Nâm Risâleye Müdâfaa. Dersaâdet (İstanbul): Manzûme-i Efkâr Matbaası.

Ahmet Haşim. (1338 [1922]). “Nur Baba Münasebetiyle”. Akşam, (9 Mayıs 1338-1922, 11 Ramazan 1340), No: 1305, s. 3.

Ahmet Rıfkı. (1325 [1909]). Bektâşî Sırrı. Cilt 1. Dersaâdet (İstanbul): Bekir Efendi Matbaası.

___, (1327 [1911]). Bektâşî Sırrı Müdâfaasına Mukâbele. Cilt 4. Dersaâdet (İstanbul): Asır Matbaası.

___, (1328 [1912]). Bektâşî Sırrı. Cilt 2. Dersaâdet (İstanbul): Manzûme-i Efkâr Matbaası.

Akı, Niyazi. (1960). Yakup Kadri Karaosmanoğlu, İnsan-Eser-Fikir-Üslûp. İstanbul.

Atalay, Besim. (1991). Bektaşilik ve Edebiyatı. İstanbul: Ant Yayınları.

Ayda, Adile. (1974). “Yakup Kadri ile Mülâkat ”. Türk Edebiyatı, Aylık Fikir ve Sanat Dergisi. Cilt 3, No. 32, ss. 26-27.

Ayvazoğlu, Beşir. (2008). Yahya Kemal, ‘Eve Dönen Adam’ Ansiklopedik Biyografi. İstanbul: Kapı Yayınları.

Baydar, Mustafa. (20 Aralık 1974). “Karaosmanoğlu, «Nur Baba», Rıza Nur ve «Atatürk» Üzerine Açıklamalar Yapıyor”. Milliyet Sanat, sayı 111, s. 30.

Birge, John Kingsley. (1991). Bektaşilik Tarihi. Çev: Reha Çamuroğlu. İstanbul: Ant Yayınları.

Demir, Ahmet. (2016). “Yakup Kadri Karaosmanoğlu’nun Nur Baba’sı İçin Döneminde Bir Reddiye: Nur Baba Masalı”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, sayı 80, ss. 51-78.

Eliade, Mircea. (2007). Dinsel İnançlar ve Düşünceler Tarihi: Taş Devrinden Eleusis Mysteria’larına. Cilt 1. Çev: Ali Berktay. 2. Baskı. İstanbul: Kabalcı Yayınevi.

Eröz, Mehmet. (2014). Türkiye’de Alevîlik Bektâşîlik. 3. Baskı. İstanbul. Ötüken Yayınları.

Ersever, İlhan Cem. (2005). Çağdaş Türk Romanı ve Öyküsünde Aleviler. İstanbul: Alev Yayınevi.

Falih Rıfkı [Atay]. (1338 [1922]). “Vatan Siyaseti, Fırka Politikası”. Akşam. No: 1381, (26 Temmuz 1338-1922), 29 Zilkade 1340, s. 3.

Fevzî Lütfî. (1338 [1922]). “İstanbul’un Beş Günü, Kitaplar: ‘Ruhlar’ ve ‘Nur Baba’”. Dergâh. No. 26 (5 Mayıs 1338), s. 27-28.

Gariper, Cafer. (2005). “Işık ve Arayış Metaforu Çerçevesinde Yahya Kemal’in İthâf Şiiri ile Yakup Kadri’nin Nur Baba Romanında İnsanın Yitimi ve Süreksizlik” Uluslar Arası Bektaşilik ve Alevilik Sempozyumu I. Isparta: SDÜ İlahiyat Fakültesi Yayınları.

Gariper, Cafer. Küçükcoşkun, Yasemin (2009). “II. Meşrutiyet Döneminde Yayımlanan Nur Baba Romanı ve Yarattığı Akisler”. Bilig. 2008. sayı 47, ss. 45-78.

___, (2009). Dionizyak Coşkunun İhtişam ve Sefaleti. İstanbul: Akademik Kitaplar.

___, (2014). “Edebiyat Eleştirisinin Uzağına Düşmüş Bir Eleştiri Anlayışı”. Kurgan, sayı 20, ss. 30-34.

Güntekin, Reşat Nuri. (1986). “Türk Edebiyatında «Yaban»”. Yaban. 20. Baskı. İstanbul: İletişim Yayınları, ss. 233-235.

Halide Edîb. [ADIVAR]. (1338 [1922]). “Nur Baba”.İkdâm. No: 9096, 17 Zilkade 1340, 13 Temmuz 1338-1922, s. 3.

Hayber, Abdülkadir. (1989). Halide Edib, Yakup Kadri ve Reşat Nuri’nin Romanlarında Nesil Çatışması. Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.

İkdâm. (30 Şaban 1340 [28 Nisan 1922]). No. 9022, s. 4.

Kabaklı, Ahmet. (1978). Türk Edebiyatı, 3. Cilt. 4. Baskı. İstanbul: Türk Edebiyatı Yayınları.

Kaygusuz, Bezmi Nusret. (1338 [1922]). Nur Baba Mâsâlı. İzmir: Ahenk Matbaası.

Kudret, Cevdet. ( 1978). Türk Edebiyatında Hikâye ve Roman, 1859-1959. Cilt. 2. 3. Baskı. İstanbul: Varlık Yayınları.

Karaosmanoğlu, Yakup Kadri. (1338-1922). Nur Baba. İstanbul: Akşam Matbaası.

___, (1961). “Bir Bektaşi babasının sergüzeşti”. Ulus. 27 Nisan 1961.

___, (1969). Gençlik ve Edebiyat Hatıraları. Ankara: Bilgi Yayınları.

___, (1980). Anamın Kitabı. 3. Baskı. İstanbul: Birikim Yayınları.

___, (1981). Sodom ve Gomore. İstanbul: Birikim Yayınları.

___, (1985). Erenlerin Bağından. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.

___, (1986). Yaban. 20. Baskı. İstanbul: İletişim Yayınları.

___, (2000) “İkinci İzah”. Nur Baba. 6. Baskı. İstanbul: İletişim Yayınları.

___, (2009). Hep O Şarkı. 16. Baskı. İstanbul: İletişim Yayınları, İstanbul.

___, (2013). Kiralık Konak. 49. Baskı. İstanbul: İletişim Yayınları.

Necîb. (1338a [1922]). “Nur Baba Romanı Münasebetiyle Bir Cevap”. İlerî. No: 1536, 11 Mayıs 1338-13 Ramazan 1340, s. 2-3.

___, (1338b [1922]). “ ‘Nur Baba’ Romanı”. İlerî. No: 1539, 16 Mayıs 1338-18 Ramazan 1340, s. 2.

___, (1338c [1922]). “Nur Baba’ya Cevap” İlerî. No: 1542, 19 Mayıs 1338-21 Ramazan 1340, s. 2.

___, (1338d [1922]). “Nur Baba’ya Cevap” İlerî. No: 1547, 24 Mayıs 1338-26 Ramazan 1340, s. 2.

Özkırımlı, Atilla. (1986). “Yaban Üzerine”. Yaban. 20. Baskı. İstanbul: İletişim Yayınları.

___, (2000). “Nur Baba Üzerine”. Nur Baba. 6. Baskı. İstanbul: İletişim Yayınları.

Tanilli, Server. (1996). “Le roman Nur Baba de Yakup Kadri Karaosmanoğlu (1921-1922) et la Réalité du Bektachisme”. Bectachiyya: Études sur l’ordre mystique des Bektachis et les groupes relevant de Hadji Bektach. Der: Alexandre Popovic ve Gilles Veinstein. İstanbul: ISIS.

Polat, Nazım H. (2001). “Yakup Kadri Karaosmanoğlu”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Cilt 24: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.

Schimmel, Annemarie. (2001). İslam’ın Mistik Boyutları. İstanbul: Kabalcı Yayınevi.

Soysal, İlhami. (15 Ekim 1983). “Tarikattan edebiyata Yakup Kadri Karaosmanoğlu”. Milliyet,

s. 9.

Tevrat.

Uç, Himmet. (2005). Hikaye ve Romancı Yakup Kadri Karaosmanoğlu. Diyarbakır: Dicle Üniversitesi.

Yaman, Ali. (2007). Alevilik&Kızılbaşlık Tarihi. İstanbul: Nokta Kitap.

Yılmaz, Gülay. (2015). “Bektaşilik ve İstanbul’daki Bektaşi Tekkeleri Üzerine Bir İnceleme”. Osmanlı Araştırmaları Dergisi, XLV, ss. 97-136.

Yörükan, Yusuf Ziya. (2002). Anadolu’da Alevîler ve Tahtacılar. 2. Baskı. Akara: Kültür Bakanlığı Yayınları.

Wilson, M. Brett. (2017). “The Twilight of Ottoman Sufizm: Antiquity, Immorality, and Nation in Yakup Kadri Karaosmanoğlu’s Nur Baba”. International Journal of Middle East Studies, 49, ss. 233-253.

Elektronik Kaynaklar

Karakaya, Abbas. (2018). “Yakup Kadri’nin Nur Baba Romanında Alevi-Bektaşiler ve 1980 Sonrası Akademik Eleştirinin Körlüğü”, artizan.

http://www.art-izan.org/ulke-gundem/yakup-kadrinin-nur-baba-romaninda-alevi-bektasiler-ve-1980-sonrasi-akademik-elestirinin-korlugu (Erişim tarihi: 5.11.2018).

Kök, Kemal. (2018). “Şeyh Bedreddin’in Düşünceleri İzinde Bir Roman: Lâmekân”, Sanat Cephesi, Sosyalist Gerçekçi Sanat Dergisi, sayı 8.

http://www.sanatcephesi.org/SC/293/seyh_bedreddin%E2%80%99in_dusunceleri_izinde_bir_roman_l%C3%A2mek%C3%A2n_/ (Erişim tarihi: 19.05.2018)

TDK Güncel Türkçe Sözlük. (2018). “Katakomp”.

http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_gts&kelime=KATAKOMP (Erişim tarihi: 20. 04. 2018).

Wikizeroo. (2018). “Boğaziçi Esrarı”

http://www.wikizeroo.net/index.php?q=aHR0cHM6Ly90ci53aWtpcGVkaWEub3JnL3dpa2kvQm_En2F6acOnaV9Fc3JhcsSx (Erişim Tarihi: 03.06.2018)

Yayınlanmış
2019-03-15