OSMANLI METİNLERİNDE MEHDÎ TASAVVURLARI

  • İncinur ATİK GÜRBÜZ Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal ve Beşeri Bilimler Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Konya

Özet

Mehdi, çok eski tarihlerden günümüze kadar birçok toplumda ve inanışta kıyametin yaklaştığını haber veren bir alamet olarak kabul edilmiştir. Mehdi inanışının temelini dünyanın son zamanlarında, her tarafa kötülüğün hâkim olduğu bir anda ortaya çıkarak kötülükle savaşıp onu yenecek ve dünyaya iyiliği egemen kılacak bir kurtarıcı hükümdar beklentisi oluşturur. Kaynaklarda belirtildiğine göre ilk olarak MÖ 3. yüzyılda Sümerlerde görülen bu inanış, sonraki tarihlerde beşerî ya da İlahî pek çok dinde kendine yer bulmuştur. İslam inancı içerisinde de kıyamet alametleri arasında adı anılmıştır. Mehdi kavramından bahseden kaynaklar onu daima Deccâl ve Hz. İsa ile birlikte anmışlardır. Bu inanışa göre ahir zamanda önce mehdi çıkarak dünyayı zulümle doldurmuş olan küfrü yok edecektir. Sonrasında Deccâl ortaya çıkarak dünyaya hâkim olacak ve kötülüğü egemen kılacaktır. En son olarak da Hz. İsa gökten inerek Deccâl’in hâkimiyetine son verecektir. Bu süreçte Hz. İsa mehdiye yardım edecektir. Ancak ne Deccâl ne de mehdi ile ilgili Kur’ân-ı Kerim’de doğrudan bir atıf yoktur. Bunlar hakkında bilinenler Hz. Peygamber’in hadislerine dayanır. Deccâl ile ilgili rivayetler üzerinde muhaddislerin ve diğer İslâm âlimlerinin ittifakı söz konusu iken mehdi ile ilgili bazı ihtilaflar mevcuttur. Dinî eserlerin dışında edebî nitelikteki manzum ve mensur bazı eserlerde de Deccâl ve mehdiden bahsedildiği görülmektedir. Bunlar bazen doğrudan bilgi verme ve okuyucusunu uyarma amacı taşır. Bazı örneklerde de Osmanlı şiirinin mecaz dünyasının bir unsuru olarak karşımıza çıkar. Bu çalışmanın temel amacı Osmanlı toplumunun zihniyet dünyasındaki mehdi tasavvurunun araştırılmasıdır. Bu çerçevede öncelikle konu ile ilgili güncel dinî kaynaklar taranarak mehdi hakkında geçmişten bugüne üretilmiş olan bilgi birikimi ve inanışlar tespit edilecektir. Sonrasında da edebî metinlerden hareketle bu inanışların toplum nezdinde nasıl karşılık bulduğu anlaşılmaya çalışılacaktır. Çalışmada inanışın gerçekliği ya da din içerisindeki yeri tartışılmayacaktır. Sadece mehdi inanışının Osmanlı edebî metinlerinde hangi yönleriyle ve ne şekilde ele alındığı araştırılarak durum tespiti yapılması amaçlanmaktadır.

Referanslar

Ahmed Bican. (tarihsiz). Âşıkların Nurları, Envâru’l-Âşıkîn. 3 C. (Haz. Ahmet Kahraman). İstanbul: Tercüman Yay.

Ak, Coşkun. (2001). Bağdatlı Rûhî Dîvânı, Karşılaştırmalı Metin. 2 C. Bursa: Uludağ Üniversitesi Yay.

Akarsu, Kamil. (1993). Rumelili Za’îfî Hayatı, Sanatı, Eserleri ve Divânından Seçmeler. İstanbul: MEB Yay.

Aktaş, Ali. (1997). Yetîm Dîvânı, İnceleme-Metin. Yüksek Lisans Tezi. Ankara: Ankara Üniversitesi.

Altun, Mustafa. (2017). İznikli Hümâmî – Sî-nâme-i Hümâmî. E-Kitap. Ankara: KTB Yay. http://ekitap.kulturturizm.gov.tr/TR-194286/humami-si-name.html [21.08.2018]

Bacque-Grammont, Jean-Louis. (1991). “XVI. Yüzyılın İlk Yarısında Osmanlılar ve Safevîler”. Bekir Kütükoğlu’na Armağan. İstanbul: İÜ Edebiyat Fak. Basımevi. 205-220.

Başpınar, Fatih. (tarihsiz). Beyânî [ö.1075/1664-5], Dîvân. E-Kitap. Ankara: KTB Yay. http://ekitap.kulturturizm.gov.tr/TR-78363/beyani-divani.html [13.07.2018]

Baybal, M. Sami. (1999). İslâm Kaynaklarına Göre Hz. İsa’nın Âkıbeti Meselesi. Doktora Tezi. Konya: Selçuk Üniversitesi.

Bilkan, Ali Fuat. (1997). Nâbî Dîvânı. Ankara: MEB Yay.

Cebecioğlu, Ethem. (2004). Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü. İstanbul: Ağaç Kitabevi Yay.

Çelebioğlu, Âmil. (1967). Hz. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî (K.S.) Mesnevî-i Şerîf, Aslı ve Sadeleştirilmişiyle Manzum Nahîfî Tercümesi. İstanbul: Sönmez Neşriyat A.Ş. Yay.

De Slane, Mac Guckin. (1843): Ibn Hallikan’s Biographical Dictionary. 2 C. Paris: Oriental Translation Fund of Great Britain and Northern Ireland.

Doğan, Ahmet. (2013). Kuddûsî Divanı. Ankara: Akçağ Yay.

Doğan, Muhammet Nur. (2002). Şeyh Gâlib, Hüsn ü Aşk (Metin, Nesre Çeviri, Notlar ve Açıklamalar). İstanbul: Ötüken Yay.

Ergun, Sadeddin Nüzhet. (1946). Hatâyî Divanı, Şah İsmail Safevî, Edebî Hayatı ve Nefesleri. İstanbul: İstanbul Maarif Kitaphanesi.

Erzurumlu İbrahim Hakkı. (1999). Mârifetnâme. Günümüz Türkçesine aktaran: Abdullah Aydın İstanbul: Mehdi Yayınevi.

Esir, Hasan Ali. (2017). Lâmiî Çelebi, Ferhâd ile Şîrîn. E-Kitap. Ankara: KTB Yay. http://ekitap.kulturturizm.gov.tr/TR-195825/lamii-celebi-ferhad-ile-sirin.html [02.08.2018]

Fığlalı, Ethem Ruhi. (1981). “Mesih ve Mehdi İnancı Üzerine (Mezhepler Tarihi Açısından Bir Bakış)”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 25 (1), 179-214.

Gölpınarlı, Abdülbaki. (1979). Oniki İmâm. İstanbul: Der Yayınevi.

— ve Pertev Naili Boratav. (2010). Pir Sultan Abdal. İstanbul: Derin Yay.

Harman, Mürüvvet. (2015). “Osmanlı Görsel Dünyasında ‘Kızılbaşlar’: Tercüme-i Miftâh-ı Cifrü’l-Câmi’de Yer Alan ‘Deccal ve Taraftarları’ Tasvirlerinin Politik Bir Okuması”. Alevilik-Bektaşilik Araştırmaları Dergisi 12, 99-122.

İbn Haldun. (2007). Mukaddime. Haz. Süleyman Uludağ. 2. C. İstanbul: Dergâh Yay.

İlhan, Avni. (1996). “Gaybet”. İslam Ansiklopedisi. C. 13. Ankara: TDV Yay. 410-412.

Küçük, Sabahattin. (1994). Bâkî Dîvânı (Tenkitli Basım). Ankara: TDK Yay.

Macit, Muhsin. (2017). Şah İsmail, Hatâyî Dîvânı. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yay.

Mermer, Ahmet. (1997). Karamanlı Aynî ve Dîvânı. Ankara: Akçağ Yay.

Öz, Mustafa. (2003). “Mehdî el-Muntazar”. İslam Ansiklopedisi. C. 28. Ankara: TDV Yay. 376-377.

Sağlam, Ayşe. (2016). Taşlıcalı Yahya, Gülşen-i Envâr. Ankara: Grafiker Yay.

Sarıkçıoğlu, Ekrem. (1997). Dinlerde Mehdi Tasavvurları. Samsun: Sidre Yay.

—. (2003). “Mehdî”. İslam Ansiklopedisi. C. 28. Ankara: TDV Yay. 369-371.

Sümer, Faruk. (1976). Safevî Devletinin Kuruluşu ve Gelişmesinde Anadolu Türklerinin Yeri (Şah İsmail ile Halefleri ve Anadolu Türkleri). Ankara: Selçuklu Tarih ve Medeniyeti Enstitüsü Yay.

Şenödeyici, Özer. (2018). “Ehl-i Beyt’in Gizemli Mirası Cifir ve Türkçe Cifir Metinlerinden Örnekler”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırmaları Dergisi (87): 219-236.

Şükürov, Giyas. (2006). Safevî Devleti’nin Kuruluşu ve I. Şah İsmâîl Devri (907-930/1501-1524). Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: Marmara Üniversitesi.

Topal, Ahmet. (2007). “Klasik Türk Edebiyatında Muharrem Ayı Etrafında Yazılan Şiirler”. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi (35): 89-104.

Tural, Secaattin. (2011). Hafî, Zâdü’l-Me‘âd (Kitâbü Mevlûdü’n-Nebî). E-Kitap. Ankara: KTB Yay. http://ekitap.kulturturizm.gov.tr/TR-78448/zadul-mead-secaattin-tural.html [17.07.2018]

Onat, Hasan. (1992). “Şiî İmâmet Nazariyesi (Kuleynî, Kummî ve Tûsî’nin Görüşleri Çerçevesinde)”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, XXXII: 89-110.

Vehbî. (tarihsiz). Dîvân. Hacı Selim Ağa Yazma Eser Ktp., Haşim Paşa, nr. 76/4.

Yaman, Bahattin. (2002). Osmanlı Resim Sanatında Kıyamet Alametleri: Tercüme‐i Cifru'l‐Câmi ve Tasvirli Nüshaları. Doktora Tezi. Ankara: Hacettepe Üniversitesi.

Yavuz, Yusuf Şevki. (2003). “İslâm İnancında Mehdî”. İslam Ansiklopedisi. C. 28. Ankara: TDV Yay. 371-374.

Yılmaz, Nebi. (2006). Ahmed-i Rıdvân, Rıdvâniyye (İnceleme-Metin-Dizin). E-Kitap. Ankara: KTB Yay. http://ekitap.kulturturizm.gov.tr/TR-78416/ahmed-i-ridvan---ridvaniyye.html [27.08.2018]

Yurtsever, Murat. (2000). İsmail Hakkı Bursevî, Divan. Bursa: Arasta Yay.

Yayınlanmış
2019-03-15