NÜFUS DEFTERLERİNE GÖRE PİREVİ (HACI BEKTAŞ VELİ TEKKESİ) (1830-1846)

  • Aziz ALTI Munzur Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Tarih Bölümü

Özet

 Osmanlı Devleti’nde önemli bir yer edinmiş olan Bektaşilik, Yeniçeri Ocağı’nın kapatılmasıyla eş za­manlı olarak yasaklanmıştır. Bektaşiliğin merkezi olan Hacı Bektaş Veli tekkesi (Pirevi), bu süreçten etkilenmiş ve bir müddet Nakşilerin yönetimi altında kalmıştır. Şimdiye kadar yapılan çalışmalarda değişik arşiv vesikalarına dayanılarak Pirevi’nin bu dönemi aydınlatılmaya çalışılmıştır. Çalışmamızı diğerlerinden farklı kılan nokta nüfus defterleri verileri ışığında Pirevi’ne bakmak ve bu doğrultuda yeni bilgileri ortaya koymak olmuştur. 1830-1846 yılları arasında tutulan 6 adet nüfus defteri, bu çalışmanın ana hatlarını oluşturmuştur. Nüfus verilerinden yola çıkarak Pirevi’nin çatısı altında bu­lunan Babagan Bektaşiler, Çelebiler ve Nakşi şeyh ile ailesi hakkında yeni bilgiler ve görüşler öne sürülmüştür. Böylece Pirevi’nde bulunan dervişlerin, Nakşi şeyh ve ailesinin ve Çelebilerin başta demografik özellikleri olmak üzere diğer farklı yönleri izah edilmiştir. Özellikle nüfus defterlerinin temel verilerinden olan eşkâl kayıtları sayesinde Bektaşi dervişlerinin fiziksel görünüşleri hakkında malumat sahibi olunmuştur. Bazı kayıtlarda dervişlerin hangi bölgeden Pirevi’ne geldiği ayrıntısının düşülmesi ise Pirevi’ndeki insan kaynağının Osmanlı sınırları içerisindeki dağılımını göstermesi açı­sından önemlidir. Ayrıca nüfus defterlerinden Pirevi vakfına bağlı köyler ve bu köylerde yaşayan ki­şiler de tespit edilmiştir. Nüfus defterleri haricinde temettuat defterinden de faydalanılarak Pirevi’nde daha önce şeyhlik yapmış olan Şeyh Veli’nin mal varlığı da ortaya konulmuştur.

Yazar Biyografisi

Aziz ALTI, Munzur Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Tarih Bölümü
1989 yılında Kayseride doğdum. İlk ve orta öğrenimi Kayseri'de tamamladıktan sonra 2005 yılında Süleyman Demirel Üniversitesi Tarih bölümünü kazandım. Buradan 2009 yılında mezun oldum. 2013 yılında yüksek lisans, 2018 yılında ise "Balkanlarda Bektaşi Tekkeleri ve Bektaşilerin evlet Erkanı İle İlişkileri (XVII-XVIII. Yüzyıl)" başlıklı tez ile Doktora'yı bitirdim. Osmanlı Devleti'nde Alevilik (Kızılbaşlık) ve Bektaşilik üzerine çalışmaktayım.

Referanslar

Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (COA)

COA NFS.d. 3526, 3533, 3534, 3535, 3551, 7377.

COA ML.VRD.TMT.d. 820.

Diğer Kaynaklar

Haz. Akbayar, Nuri. (1999). Vakanüvis Ahmet Lütfi Efendi Tarihi 1, İstanbul: YKY.

Alkan, Mustafa. (2011). “Hacı Bektaş-ı Veli Tekkesine Nakşibendi Bir Şeyhin Tayini Merkezi Bir Dayatma ve Sosyal Tepki”, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 57, 213-223.

Altı, Aziz. (2018). “Balkanlarda Bektaşi Tekkeleri ve Bektaşilerin Devlet Erkânıyla İlişkileri (XVII-XVIII. Yüzyıl)”, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kayseri.

Altuntaş, İbrahim. (2005). “Yeniçeri Ocağı’nın Kaldırılmasından Sonra Bektaşi Tekkeleri ve Osmanlı Yönetimi”, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Eskişehir Osman Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Eskişehir.

Ayar, Mesut. (2009). Bektaşilikte Son Nefes Yeniçeriliğin Kaldırılmasından Sonra Bektaşilik. İstanbul: Giza Yayınları.

Birge, K. Birge. (1991). Bektaşilik Tarihi, Bektaşilik Tarihi. Çev. Reha Çamuroğlu. İstanbul: Ant Yayınları.

Özlü, Zeynel, “Osmanlı Döneminde Hacı Bektaş Veli Sülalesi Çelebiler”, Belleten, LXXIX, S. 285, 2015, 501-529.

Doğanbaş, Muzaffer. (1998). “Hamdullah Çelebi Türbesi”. Cem Dergisi, S. 77, 46-48.

Erdoğan, Havva. (2005). “820 Numaralı Temettuat Defterine Göre Tanzimat’ın İlk Yıllarında Mucur ve Hacı Bektaş’ın Demografik Yapısı ve Sosyal Durumu”. Gazi Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi, C. 6, S. 1, 95-102.

Erduğan, Serkan. (2018). “Bektaşi Tekkelerinin Kapatılması ve Hamdullah Efendi”. Alevilik-Bektaşilik Araştırmaları Dergisi, S. 17, 193-210.

Esad Efendi. (H.1241). Üss-i Zafer, İstanbul.

Goodwin, Godfrey. (1997). Yeniçeriler. Çev. Derin Türkömer, İstanbul: Doğan Kitap.

Küçük, Hülya. (2003). Kurtuluş Savaşı’nda Bektaşiler. İstanbul: Kitap Yayınevi.

Lütfi. (H. 1292). Tarih-i Lütfi I: Matbaa-i Amire.

Maden, Fahri. (2013). Bektaşî Tekkelerinin Kapatılması (1826) ve Bektaşîliğin Yasaklı Yılları. Ankara: TTK.

_________. (2017). “Amasya’da Bir Sürgün Çelebi: Hamdullah Efendi (1767-1846)”, Uluslararası Amasya Sempozyumu, Amasya.

Melikoff, İrene. (1993). Uyur İdik Uyardılar. Çev. Turan Alptekin. İstanbul: Cem Yayınevi.

Noyan, Bedri. (1998). Bektaşilik ve Alevilik C. 1, , İstanbul: Ardıç Yayınları.

Varol, Muharrem. (2011). “Bektaşiliğin İlgası Sonrasında Osmanlı Devleti’nin Tarikat Politikaları (1826-1866)”, Yayımlanmamış Doktora Tezi Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul.

Öz, Baki. (2013). Bektaşilik Nedir. İstanbul: Der Yayınları.

Von Hasluck. (1991). Bektaşiliğin Coğrafî Dağılımı. Çev. Turgut Koca-A. Nezihi Erginsoy. İstanbul: Ufuk Matbaası.

Karal, Enver Ziya. (1995). Osmanlı İmparatorluğu’nda İlk Nüfus Sayımı 1831. Ankara: Devlet İstatistik Enstitüsü Yayınları.

Karpat, Kemal H. (2003). Osmanlı Nüfusu 1830-1914. Çev. Bahar Tırnakçı. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.

Kartal, Kazım- Uysal, Mustafa Ali. (2018). “Tanzimat Öncesi İncir Kazasının Demografik Yapısı”. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, S. 81, 533-553.

Ulusoy, Celalettin. (1986). Hünkar Hacı Bektaş Veli ve Alevi-Bektaşi Yolu. Hacıbektaş: Akademi Matbaası.

Sovyer, Yılmaz. (2005). 19. Yüzyılda Bektaşilik. İzmir: Akademi Kitabevi.

Salman Yıkmış, Meral. (2014). Hacı Bektaş Veli’nin Evlatları “Yol”un mürşitleri: Ulusoy Ailesi. İstanbul: İletişim Yayınları.

Yıldırım, Rıza. (2015). “Bektaşi Kime Derler?: “Bektaşi” kavramının Kapsamı ve Sınırları Üzerine Tarihsel Bir Analiz Denemesi”. Kızılbaşlık Alevilik Bektaşilik Tarih-Kimlik-İnanç-Ritüel, İstanbul: İletişim Yayınları, 71-108.

Yayınlanmış
2019-06-19